Η πρώτη εντύπωση μετράει…

Πριν ο καταναλωτής δοκιμάσει ένα προϊόν, πριν γνωρίσει την ποιότητά του και πριν αποκτήσει προσωπική εμπειρία από αυτό, έχει ήδη σχηματίσει μια πρώτη εντύπωση. Και πολύ συχνά, αυτή η πρώτη εντύπωση δημιουργείται από τη συσκευασία.
Η συσκευασία δεν είναι απλώς το περίβλημα που προστατεύει ένα προϊόν. Είναι ένα σημαντικό κομμάτι της ταυτότητάς του και ένα από τα ισχυρότερα μέσα επικοινωνίας μιας επιχείρησης με τον καταναλωτή. Το σχήμα, τα χρώματα, η τυπογραφία, οι εικόνες, τα υλικά και ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο ανοίγει ή χρησιμοποιείται μια συσκευασία δημιουργούν ένα σύνολο μηνυμάτων γύρω από το προϊόν και το brand.
Μια σωστά σχεδιασμένη συσκευασία πρέπει να προστατεύει το προϊόν, να πληροφορεί, να ξεχωρίζει ανάμεσα στον ανταγωνισμό και κυρίως, να δημιουργεί την επιθυμία να το πάρουμε από το ράφι.
Γιατί τελικά η συσκευασία δεν περιέχει απλώς το προϊόν. Είναι μέρος του ίδιου του προϊόντος.
Τι αναλαμβάνει ο γραφίστας στον σχεδιασμό μιας συσκευασίας;
Ο σχεδιασμός συσκευασίας ή packaging design είναι ένα σύνθετο αντικείμενο γραφιστικής και οπτικής επικοινωνίας. Ο γραφίστας μπορεί να αναλάβει τον σχεδιασμό ή τον επανασχεδιασμό της οπτικής εικόνας μιας συσκευασίας είτε πρόκειται για ένα νέο προϊόν που θα κυκλοφορήσει στην αγορά είτε για ένα υπάρχον προϊόν που χρειάζεται ανανέωση.
Ανάλογα με το προϊόν, η μελέτη μπορεί να αφορά κουτιά και χάρτινες συσκευασίες, ετικέτες φιαλών – βάζων, σακούλες, εύκαμπτες συσκευασίες, περιτυλίγματα, sleeves, μεταλλικά κουτιά, συσκευασίες τροφίμων, ποτών, καλλυντικών, φαρμακευτικών ή παραφαρμακευτικών προϊόντων, ειδών δώρου, προϊόντων λιανικής αλλά και συσκευασίες αποστολής για ηλεκτρονικά καταστήματα.
Ο ρόλος του γραφίστα δεν περιορίζεται στην αισθητική. Πρέπει να οργανώσει σωστά την πληροφορία, να δημιουργήσει μια σαφή οπτική ιεραρχία, να εφαρμόσει την εταιρική ταυτότητα και να προσαρμόσει το δημιουργικό στη μορφή, στις διαστάσεις και στις τεχνικές προδιαγραφές της πραγματικής συσκευασίας.
Η συνεργασία με τον κατασκευαστή της συσκευασίας και το τυπογραφείο είναι επομένως σημαντικό μέρος της διαδικασίας.
Από την ιδέα στο ράφι
Πώς δημιουργείται μια σωστή συσκευασία; Μια επιτυχημένη συσκευασία δεν ξεκινά από τον υπολογιστή. Ξεκινά από την έρευνα.
Πριν σχεδιάσουμε, πρέπει να γνωρίσουμε το προϊόν. Τι είναι; Σε ποιον απευθύνεται; Πού πωλείται; Ποια είναι η τιμή του; Ποια είναι τα ανταγωνιστικά προϊόντα; Τι θέλει να επικοινωνήσει η επιχείρηση; Ποιο χαρακτηριστικό του προϊόντος πρέπει να αντιληφθεί πρώτο ο καταναλωτής;

Μελέτη του προϊόντος και του brand
Αναλύουμε το προϊόν, την ιστορία και τη φιλοσοφία της επιχείρησης, την υπάρχουσα εταιρική ταυτότητα και τη θέση που επιθυμεί να καταλάβει στην αγορά. Άλλη σχεδιαστική προσέγγιση χρειάζεται ένα παραδοσιακό ελληνικό προϊόν μικρού παραγωγού και άλλη ένα premium καλλυντικό, ένα παιδικό προϊόν ή ένα προϊόν που απευθύνεται σε διεθνείς αγορές.
Έρευνα αγοράς και ανταγωνισμού
Μελετάμε την κατηγορία στην οποία θα τοποθετηθεί το προϊόν. Πώς παρουσιάζονται οι ανταγωνιστές; Ποια χρώματα κυριαρχούν; Ποια αισθητική έχει συνδεθεί με τη συγκεκριμένη κατηγορία; Πού υπάρχει χώρος για διαφοροποίηση; Στόχος δεν είναι να αντιγράψουμε την αγορά αλλά να την κατανοήσουμε ώστε να δημιουργήσουμε κάτι που ανήκει στην κατηγορία και ταυτόχρονα ξεχωρίζει μέσα σε αυτήν.
Προσδιορισμός του κοινού
Δεν σχεδιάζουμε για εμάς. Σχεδιάζουμε για τον άνθρωπο που θα επιλέξει το προϊόν.
Η ηλικία, οι συνήθειες, οι ανάγκες, η αγοραστική συμπεριφορά ακόμη και το σημείο πώλησης επηρεάζουν τις σχεδιαστικές αποφάσεις. Μια καλή συσκευασία πρέπει μέσα σε ελάχιστο χρόνο να απαντά σε τρία βασικά ερωτήματα του καταναλωτή:
Τι είναι; Γιατί είναι διαφορετικό; Γιατί να το επιλέξω;
Concept και δημιουργική κατεύθυνση
Αφού ολοκληρωθεί η έρευνα, διαμορφώνεται η κεντρική δημιουργική ιδέα.
Εδώ αποφασίζονται το ύφος, η χρωματική παλέτα, η τυπογραφία, η χρήση φωτογραφίας ή illustration, η θέση του λογοτύπου και η συνολική προσωπικότητα της συσκευασίας.
Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να δημιουργήσουμε κάτι «όμορφο». Είναι να δημιουργήσουμε μια εικόνα που υπηρετεί συγκεκριμένο εμπορικό και επικοινωνιακό στόχο.
Οπτική ιεραρχία και πληροφορίες
Σε μια συσκευασία, ο διαθέσιμος χώρος είναι περιορισμένος και κάθε στοιχείο πρέπει να έχει λόγο ύπαρξης. Το brand, η ονομασία του προϊόντος, η κατηγορία, τα βασικά πλεονεκτήματα, η ποσότητα και οι υποχρεωτικές πληροφορίες πρέπει να οργανωθούν με τρόπο καθαρό και εύκολα αναγνώσιμο.
Ο καταναλωτής πρέπει να μπορεί να «διαβάσει» τη συσκευασία ακόμη και πριν διαβάσει πραγματικά το κείμενό της.
Η συσκευασία ως τρισδιάστατο αντικείμενο
Ένα συχνό λάθος είναι να αντιμετωπίζεται η συσκευασία σαν μια επίπεδη αφίσα.
Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα τρισδιάστατο αντικείμενο.
Έχει μπροστινή και πίσω όψη, πλαϊνές επιφάνειες, καπάκι, βάση, σημεία κοπής και δίπλωσης. Το δημιουργικό πρέπει να λειτουργεί σωστά από όλες τις πλευρές και να λαμβάνει υπόψη τον τρόπο με τον οποίο το προϊόν τοποθετείται στο ράφι, μεταφέρεται, ανοίγει και χρησιμοποιείται.
Γι’ αυτό η γραφιστική μελέτη εφαρμόζεται επάνω στο ανάπτυγμα, το dieline της πραγματικής συσκευασίας και ελέγχεται πριν περάσει στην παραγωγή.



Υλικό, κατασκευή και περιβαλλοντικό αποτύπωμα
Σήμερα μια σωστή συσκευασία δεν κρίνεται μόνο από την εμφάνισή της.
Το υλικό, το βάρος, ο όγκος, η δυνατότητα ανακύκλωσης ή επαναχρησιμοποίησης και η ποσότητα των υλικών που απαιτούνται αποτελούν πλέον ουσιαστικές παραμέτρους του σχεδιασμού.
Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση είναι σαφής: «λιγότερη περιττή συσκευασία, μεγαλύτερη ανακυκλωσιμότητα, ενίσχυση της επαναχρησιμοποίησης και του refill και σαφέστερη πληροφόρηση του καταναλωτή σχετικά με τη διαχείριση της συσκευασίας μετά τη χρήση».
Για τον σχεδιαστή αυτό σημαίνει ότι το περιβαλλοντικό αποτύπωμα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια τελευταία «πράσινη» προσθήκη στο design, αλλά ως παράμετρος που εξετάζεται από την αρχή της μελέτης.
Μπορούμε για παράδειγμα, να εξετάσουμε αν απαιτείται μικρότερη συσκευασία, αν μπορούν να περιοριστούν τα διαφορετικά υλικά, αν αποφεύγονται περιττές επιστρώσεις ή εξαρτήματα, αν το προϊόν μπορεί να χρησιμοποιήσει ανακυκλώσιμο ή ανακυκλωμένο υλικό και αν η ίδια η κατασκευή διευκολύνει τον καταναλωτή στην επαναχρησιμοποίηση ή την ανακύκλωση.
Καλό packaging design είναι αυτό που χρησιμοποιεί όσο σχεδιασμό και όσο υλικό πραγματικά χρειάζεται, όχι περισσότερο.

Βασικά είδη συσκευασίας
Οι συσκευασίες μπορούν να διακριθούν τόσο σύμφωνα με το υλικό και την κατασκευή τους όσο και σύμφωνα με τον ρόλο τους.
Υπάρχει η πρωτογενής συσκευασία, η οποία βρίσκεται σε άμεση επαφή με το προϊόν, όπως ένα μπουκάλι, ένα βάζο, ένα σωληνάριο ή ένα σακουλάκι.
Η δευτερογενής συσκευασία περιβάλλει την πρωτογενή, όπως το χάρτινο κουτί ενός καλλυντικού ή μιας φιάλης.
Τέλος, η τριτογενής συσκευασία χρησιμοποιείται κυρίως για μεταφορά, αποθήκευση και διανομή πολλών προϊόντων μαζί.
Ως προς τα υλικά και τις μορφές, συναντάμε χάρτινα κουτιά και cartons, κυματοειδές χαρτόνι, γυάλινες φιάλες και βάζα, μεταλλικά κουτιά και δοχεία, πλαστικές άκαμπτες συσκευασίες, εύκαμπτα σακουλάκια και pouches, sleeves, ετικέτες, tubes, blister packs και πολλές ειδικές κατασκευές.
Η επιλογή δεν γίνεται μόνο με αισθητικά κριτήρια. Εξαρτάται από την προστασία που χρειάζεται το προϊόν, το βάρος, τη μεταφορά, τη διάρκεια ζωής, τον τρόπο χρήσης, το κόστος παραγωγής και φυσικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Όταν η συσκευασία γίνεται μέρος της ιστορίας ενός brand
Υπάρχουν συσκευασίες που ξεπερνούν τον αρχικό τους ρόλο. Γίνονται τόσο αναγνωρίσιμες ώστε ένα χρώμα, ένα σχήμα ή ένα σύμβολο αρκεί για να αναγνωρίσουμε το προϊόν.
Σε διεθνές επίπεδο χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το χαρακτηριστικό μπουκάλι της Coca-Cola, τα κουτιά της Tiffany & Co., η Campbell’s Soup και η Toblerone. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η συσκευασία εξελίχθηκε σε σημαντικό κομμάτι της ταυτότητας του brand.
Η Ελλάδα έχει επίσης χαρακτηριστικά παραδείγματα με μεγάλη διάρκεια στον χρόνο.
Λουμίδης Παπαγάλος. Ο παπαγάλος και το χαρακτηριστικό πράσινο αποτελούν οπτικά στοιχεία που έχουν συνδεθεί με τον ελληνικό καφέ για πολλές γενιές. Το σήμα του Παπαγάλου καθιερώθηκε ήδη από τις πρώτες δεκαετίες της ιστορίας του brand, ενώ μεταγενέστερες συσκευασίες διατήρησαν βασικούς οπτικούς κώδικες ακόμη και όταν εκσυγχρονίστηκαν. Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα brand μπορεί να εξελίσσεται χωρίς να χάνει την αναγνωρισιμότητά του.
Μπισκότα Παπαδοπούλου. Η ιστορία των συσκευασιών της Παπαδοπούλου ακολουθεί την ιστορία της ίδιας της ελληνικής βιομηχανίας μπισκότου. Petit-Beurre, Miranda, Cream Crackers και αργότερα Caprice απέκτησαν ισχυρή οπτική παρουσία στην ελληνική αγορά.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια η εταιρεία διατηρεί ιστορικό αρχείο συσκευασιών και διαφημίσεων εκατό ετών, οι οποίες αποτυπώνουν όχι μόνο την εξέλιξη των προϊόντων αλλά και την αισθητική κάθε εποχής.
FIX. Η FIX αποτελεί επίσης ενδιαφέρουσα ελληνική περίπτωση, καθώς η ιστορία του brand ξεπερνά τον ενάμιση αιώνα. Φιάλες, ετικέτες, λογότυπα και διαφημιστικές εφαρμογές έχουν αλλάξει πολλές φορές, διατηρώντας όμως στοιχεία της ιστορικής ταυτότητας.
Χαρακτηριστικό είναι ότι σε νεότερους επανασχεδιασμούς η μάρκα επέστρεψε συνειδητά σε στοιχεία παλαιότερων συσκευασιών, επιχειρώντας να συνδέσει τη σύγχρονη εικόνα της με την ιστορία της.
Αυτές οι περιπτώσεις μάς θυμίζουν κάτι σημαντικό, ένα επιτυχημένο packaging δεν χρειάζεται να παραμένει ίδιο για πάντα. Χρειάζεται όμως να γνωρίζει ποια στοιχεία της ταυτότητάς του αξίζει να διατηρήσει.
Η συσκευασία ως «σιωπηλός πωλητής»
Στο φυσικό κατάστημα η συσκευασία βρίσκεται δίπλα σε δεκάδες ανταγωνιστικά προϊόντα. Στο ηλεκτρονικό κατάστημα εμφανίζεται συχνά για λίγα δευτερόλεπτα μέσα σε μια μικρή εικόνα.
Και στις δύο περιπτώσεις πρέπει να λειτουργήσει γρήγορα.
Να τραβήξει την προσοχή χωρίς να φωνάζει. Να πληροφορήσει χωρίς να κουράζει. Να διαφοροποιηθεί χωρίς να αποξενώσει το κοινό της κατηγορίας. Να μεταδώσει ποιότητα πριν ακόμη ο καταναλωτής χρησιμοποιήσει το προϊόν. Αυτή είναι η πραγματική δύναμη του packaging design.
Για εμάς λοιπόν, ο σχεδιασμός μιας συσκευασίας δεν αρχίζει με την ερώτηση «τι χρώμα να βάλουμε;». Αρχίζει με τις ερωτήσεις:
Τι προϊόν έχουμε μπροστά μας; Σε ποιον απευθύνεται; Τι θέλουμε να αισθανθεί όταν το δει; Τι πρέπει να θυμάται όταν φύγει από το κατάστημα;
Όταν αυτές οι ερωτήσεις απαντηθούν σωστά, τότε το design αποκτά σκοπό.
Και τότε η συσκευασία παύει να είναι απλώς ένα όμορφο περίβλημα. Γίνεται η πρώτη επαφή του καταναλωτή με το προϊόν και πολλές φορές ο λόγος για τον οποίο θα το επιλέξει.
